Đạo hàm Toán 11: Định nghĩa, ý nghĩa, quy tắc tính & bài tập

Đạo hàm của hàm số tại điểm là giới hạn hữu hạn . Về hình học, là hệ số góc của tiếp tuyến với đồ thị tại điểm , nên tiếp tuyến có phương trình . Về vật lí, đạo hàm của quãng đường theo thời gian là vận tốc tức thời . Bài này tổng hợp các quy tắc tính đạo hàm (tổng, hiệu, tích, thương), đạo hàm hàm hợp và đạo hàm cấp hai cùng ý nghĩa gia tốc . Kèm theo là các dạng bài thường gặp, mỗi dạng có ví dụ giải chi tiết.

  • pie_chart Khoảng 6,8% số câu trong đề thi
  • quiz 106 câu luyện tập
  • school Toán 11
person
Tài liệu biên soạn bởi
Thầy Phan Nhật Linh

Tóm tắt lý thuyết

1 Một số bài toán dẫn đến khái niệm đạo hàm

1.1 Vận tốc tức thời của một vật chuyển động thẳng

HD1. Một vật di chuyển trên một đường thẳng. Quãng đường ss của chuyển động là một hàm số của thời gian tt, s=s(t)s = s(t) (được gọi là phương trình của chuyển động).

 

11-1_1792817793592.jpg

a) Tính vận tốc trung bình của vật trong khoảng thời gian từ t0t_0 đến tt.

b) Giới hạn lim⁡t→t0s(t)−s(t0)t−t0\lim\limits_{t \to t_0} \frac{s(t) - s(t_0)}{t - t_0} cho ta biết điều gì?

Lời giải

a) Vận tốc trung bình của vật trong khoảng thời gian từ t0t_0 đến tt là: vav=s(t)−s(t0)t−t0v_{av} = \frac{s(t) - s(t_0)}{t - t_0}

b) Giới hạn lim⁡t→t0s(t)−s(t0)t−t0\lim\limits_{t \to t_0} \frac{s(t) - s(t_0)}{t - t_0} cho ta biết v=lim⁡t→t0s(t)−s(t0)t−t0v = \lim\limits_{t \to t_0} \frac{s(t) - s(t_0)}{t - t_0}

 

1.2 Cường độ tức thời

HD2. Điện lượng QQ truyền trong dây dẫn là một hàm số của thời gian tt, có dạng Q=Q(t)Q = Q(t).

a) Tính cường độ trung bình của dòng điện trong khoảng thời gian từ t0t_0 đến tt.

b) Giới hạn lim⁡t→t0Q(t)−Q(t0)t−t0\lim\limits_{t \to t_0} \frac{Q(t) - Q(t_0)}{t - t_0} cho ta biết điều gì?

Lời giải

a) Cường độ trung bình I=Q(t)−Q(t0)t−t0I = \frac{Q(t) - Q(t_0)}{t - t_0}

b) Giới hạn này cho biết cường độ dòng điện tại thời điểm t0t_0.

Nhận xét: Nhiều bài toán trong Vật lí, Hóa học, Sinh học,... đưa đến việc tìm giới hạn dạng lim⁡x→x0f(x)−f(x0)x−x0.\lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}. ở đó y=f(x)y = f(x) là một hàm số đã cho.

Giới hạn trên dẫn đến một khái niệm quan trọng trong Toán học, đó là khái niệm đạo hàm.

 

2. Đạo hàm của hàm số tại một điểm

Cho hàm số y=f(x)y = f(x) xác định trên khoảng (a;b)(a; b) và điểm x0∈(a;b)x_0 \in (a; b)

Nếu tồn tại giới hạn hữu hạn lim⁡x→x0f(x)−f(x0)x−x0\lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} thì giới hạn đó được gọi là đạo hàm của hàm số y=f(x)y = f(x) tại điểm x0x_0, kí hiệu bởi f′(x0)f'(x_0) (hoặc y′(x0)y'(x_0)), tức là f′(x0)=lim⁡x→x0f(x)−f(x0)x−x0.f'(x_0) = \lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}.

Chú ý: Để tính đạo hàm của hàm số y=f(x)y = f(x) tại điểm x0∈(a;b)x_0 \in (a; b), ta thực hiện theo các bước sau:

  1. Tính f(x)−f(x0)f(x) - f(x_0).
  2. Lập và rút gọn tỉ số f(x)−f(x0)x−x0\frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} với x∈(a;b),x≠x0x \in (a; b), x \ne x_0.
  3. Tìm giới hạn lim⁡x→x0f(x)−f(x0)x−x0\lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}.

Chú ý: Đặt h=x−x0h = x - x_0, khi đó đạo hàm của hàm số đã cho tại điểm x0=1x_0 = 1 có thể tính như sau:

f′(1)=lim⁡h→0f(1+h)−f(1)h=lim⁡h→0[(1+h)2+2(1+h)]−(12+2)h=lim⁡h→0h2+4h+3−3h=lim⁡h→0(h+4)=4.f'(1) = \lim\limits_{h \to 0} \frac{f(1 + h) - f(1)}{h} = \lim\limits_{h \to 0} \frac{[(1 + h)^2 + 2(1 + h)] - (1^2 + 2)}{h} = \lim\limits_{h \to 0} \frac{h^2 + 4h + 3 - 3}{h} = \lim\limits_{h \to 0} (h + 4) = 4.

Chú ý: f′(x0)=lim⁡h→0f(x0+h)−f(x0)hf'(x_0) = \lim\limits_{h \to 0} \frac{f(x_0 + h) - f(x_0)}{h}.

 

3. Đạo hàm của hàm số trên một khoảng

Chú ý: Nếu phương trình chuyển động của vật là s=f(t)s = f(t) thì v(t)=f′(t)v(t) = f'(t) là vận tốc tức thời của vật tại thời điểm tt.

 

4. Ý nghĩa hình học của đạo hàm

a) Tiếp tuyến của đồ thị hàm số

Hệ số góc của đường thẳng đi qua hai điểm (x1;y1)(x_1; y_1) và (x2;y2)(x_2; y_2), với x1≠x2x_1 \ne x_2 là k=y2−y1x2−x1k = \frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}

[Hình: Đồ thị hàm số với tiếp tuyến tại điểm x0x_0, các điểm P, Q, trục tọa độ xOy]

Tiếp tuyến của đồ thị hàm số y=f(x)y = f(x) tại điểm P(x0;f(x0))P(x_0; f(x_0)) là đường thẳng đi qua PP với hệ số góc

k=lim⁡x→x0f(x)−f(x0)x−x0k = \lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}

nếu giới hạn này tồn tại và hữu hạn, nghĩa là k=f′(x0)k = f'(x_0). Điểm PP gọi là tiếp điểm.

Nhận xét: Hệ số góc tiếp tuyến của đồ thị hàm số y=f(x)y = f(x) tại điểm P(x0;f(x0))P(x_0; f(x_0)) là đạo hàm f′(x0)f'(x_0).

b) Phương trình tiếp tuyến

Nếu hàm số y=f(x)y = f(x) có đạo hàm tại điểm x0x_0, thì phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số tại điểm P(x0;x0)P(x_0; x_0) là y−y0=f′(x0)(x−x0)y - y_0 = f'(x_0)(x - x_0), trong đó y0=f(x0)y_0 = f(x_0).

Các dạng bài thường gặp

Dạng 1. Dạng 1: Tính đạo hàm bằng định nghĩa

Cách làm: Để tính đạo hàm của hàm số tại điểm , ta thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Tính .
Bước 2: Lập và rút gọn tỉ số với .
Bước 3: Tìm giới hạn .

Dạng 2. Dạng 2: Biến đổi, rút gọn, biểu diễn các biểu thức chứa lũy thừa

Cách làm: Vận tốc tức thời tại thời điểm của chất điểm chuyển động với phương trình là

Cường độ tức thời tại thời điểm của một dòng điện với điện lượng là

Dạng 3. Dạng 3: Viết phương trình tiếp tuyến

Cách làm: Phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số tại điểm là: .
Nếu tiếp tuyến có hệ số góc k thì ta giải phương trình tìm hoành độ tiếp điểm.

Đã nắm kiến thức? Luyện ngay để nhớ lâu

10 câu chủ đề này, độ khó vừa sức với bạn.

Các bài chuyên đề về Đạo hàm và ý nghĩa của đạo hàm

Bài của TopThi và của các thầy cô — xếp theo mức độ học sinh hiểu bài và số người đọc thật.

Bài này giúp bạn thế nào?

Đánh giá của bạn giúp các bài dễ hiểu nhất lên đầu và giúp thầy cô viết tốt hơn.

Thấy kiến thức sai hoặc thiếu?

Cập nhật 29/10/2026